[1] بهرام کوشکی: نام‌آوری شهر کنگاور بیشتر به‌دلیل سازه‌ای است که بر فراز تپه‌ای وسیع و در دل آن برپا شده است. این سازه امروز به نام «معبد آناهیتا» یا «ناهید» نامور است.
نخستین بار در سال‌های ۱۳۴۷ – ۱۳۵۴ خورشیدی یک هیات ایرانی به سرپرستی «سیف‌الله کام‌بخش‌فرد» کاوش‌های باستان‌شناسی را در کنگاور آغاز کرد. طرح کالبدی حقیقی بنا که درنتیجه‌ی کاوش‌های باستان‌شناسی سر از خاک بیرون آورده است، صفه چهار گوشی به اندازه‌ی ۲۱۰* ۲۰۸ متر است.
[2] در جبهه جنوبی آن دیواری به قطر ۵/۱۸ متر آراسته به ۲۴ ستون با نسبتی مساوی قرار دارد. در دو سوی آن دو پلکان دیده می‌شود که درازای هر یک به ۳۰ متر می‌رسد که یک مهتابی به درازای ۹۴ متر را در میان گرفته‌اند. پلکان‌ها و مهتابی به پهنای ۱۵/۴ متر از دیوار قطور ۵/۱۸ متری پیش‌آمدگی دارند. پله‌های این بخش از سازه ازبین رفته‌اند و تنها بر بالای آخرین پله کف نیایشگاه است که با سنگ‌های عظیم مرمر و ملات مفروش شده است.
دیوار غربی و شرقی نیز به قطر ۵/۱۸ متر و به ترتیب از یک ردیف ستون ۴۸ و ۲۴ تایی است. که تنها پنج ستون استوار و پابرجا در بخش شمالی دیوار غربی پابرجاست. این بخش روی پایه‌هایی زیبا از مرمر سفید ساخته شده است.
قابل‌توجه‌ترین بخش این سازه ستون‌های آن است. «ابن‌فقیه» در کتاب «البلدان» خود به سال ۲۹۰ هجری قمری در توصیف ستون‌های کاخ کنگاور آورده است: «هیچ ستونی شگفت‌انگیزتر از ستون‌های آناهیتا نیست».
[3] سبک ستون‌سازی در نیایشگاه کنگاور با هیچ یک از مکاتب سنگ‌تراشی ایران روزگار ساسانی برابری نمی‌کند و قابل مقایسه هم نیست. تناسب‌های به‌کاررفته در ستون‌های نیایشگاه ۱ به ۲ است. قطر پایه ۱۸۰و قطر ستون‌ها ۱۳۰ سانتیمتر و بلندای یک واحد ستون(شامل پایه + ساقه + سر ستون) برابر با ۵۵/۳ متر است که، برای این نوع ستون‌سازی هیچ الگویی را نمی‌توان ملاک قرار داد. حفظ تناسب‌های در ساخت ستون‌ها تا آنجا رعایت شده که فاصله دو ستون از داخل ۵۵/۳ یعنی برابر با یک واحد ستون در نظر گرفته شده و فاصله دو ستون از محور تا محور برابر با ۷۵/۴ متر یعنی بلندای یک ستون به اضافه ارتفاع گیلویی(بالشتک) زیرین و زبرین آن.
در نیایشگاه آناهیتای کنگاور آثار زیادی از روزگار ساسانی وجود دارد. یکی از بناهای جالب که کم‌وبیش سالم مانده، بقایای حمامی است که با توجه به ویژگی‌های آن به سده چهارم میلادی می‌رسد. این حمام دارای گلخانه و کانال هدایت‌کننده حرارت است و هنوز لوله آب‌رسانی ساخته شده از تن‌پوشه و کانال‌های فاضلاب(آب چاله‌حوض) و نیز محوطه رختکن و دیگر نیازهای یک حمام در آن دیده می‌شود.
[4]به هر حال آنچه امروز از نیایشگاه برجای مانده، بخش‌هایی از بنای اصلی است که گمانه‌زنی درباره‌ی سال ساخت آن را بسیار دشوار می‌سازد. در نوشته‌های مربوط به دوره اسلامی ساخت معبد را به خسرو پرویز نسبت داده‌اند. «لویی واندنبرگ» باستان‌شناس بلژیکی این سازه را مربوط به ۲۰۰ سال پیش از میلاد مسیح دانسته‌است و آن را به سلوکیان نسبت می‌دهد. برخی آن را با معبد پالمیرا مقایسه کرده‌اند و از همین روی نقشه‌های طرح بازسازی معبد را نیز ارایه کرده‌اند اما آنچه که امروز کاوش‌های باستان‌شناسی روشن کرده است، خلاف آن را ثابت می‌کند و نیایشگاه آناهیتا را نیایشگاهی با شیوه و سبک ویژه به‌خود می‌شناساند.
از سال ۱۳۷۷ به بعد نیز به طور متناوب کاوش‌های باستان شناسی در منطقه صورت گرفته است در این کاوش‌ها و در میان آرامگاه‌های که بیشتر آنها به روزگار پارتی می‌رسد، سکه‌های مربوط به فرهاد یکم(اشک پنجم)، ارد(اشک سیزدهم) و همچنین اشیا و ابزار زندگی و زیورآلات دیده می‌شود. در عین حال در این مجموعه بیش از ۲۰۰ علامت به عنوان علایم حجاری کشف شده که آنها را باستان‌شناسان مربوط به دوره‌های هخامنشی، اشکانی و پهلوی ساسانی می‌دانند.
تصحیح نوشته: اشکان افشاری
